1. ĐI TÌM NHỮNG CÂU CHUYỆN ẨN SAU MỘT DI SẢN
Có những nơi chúng ta tìm đến không chỉ để tham quan, chụp một bức ảnh đẹp hay lưu giữ một kỷ niệm. Mà còn để lắng nghe những câu chuyện đã đi qua hàng trăm năm lịch sử, để hiểu hơn về vùng đất mình đang sống và cảm nhận những giá trị văn hóa vẫn đang hiện diện giữa nhịp sống hiện đại.
Chùa Ông (Thất Phủ Cổ Miếu), tọa lạc tại Cù Lao Phố, Biên Hòa, là một nơi như thế. Đây không chỉ là một công trình tín ngưỡng cổ kính mà còn là một trong những dấu ấn đặc biệt của cộng đồng người Hoa trong tiến trình khai phá, định cư và phát triển vùng đất Đồng Nai.
2. TỪ NĂM 1679, HÀNH TRÌNH NGƯỜI HOA ĐẾN VỚI VÙNG ĐẤT BIÊN HÒA
Ít ai biết rằng, cộng đồng người Hoa đã gắn bó với vùng đất Biên Hòa từ thế kỷ XVII.
Theo sử liệu, năm 1679, nhóm người Hoa do các tướng Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đến Đàng Trong xin tị nạn. Đây là những người thuộc nhóm trung thành với nhà Minh, không chấp nhận sự cai trị của nhà Thanh. Sau khi được chúa Nguyễn cho phép định cư, nhóm của Trần Thượng Xuyên đến vùng Bàn Lân, thuộc khu vực Biên Hòa ngày nay.
Từ đây, những người Hoa cùng cộng đồng người Việt và các cư dân bản địa bắt đầu khai khẩn đất đai, phát triển sản xuất, thủ công nghiệp và giao thương. Đặc biệt, Cù Lao Phố dần trở thành một thương cảng nổi tiếng của vùng Nam Bộ, được biết đến với tên gọi Nông Nại Đại Phố. Nơi đây từng là điểm giao thương nhộn nhịp, có thuyền buôn từ nhiều nơi đến trao đổi hàng hóa, góp phần tạo nên một đô thị thương mại sầm uất bên dòng sông Đồng Nai.
Những người Hoa đến đây không chỉ mang theo hành trang lập nghiệp mà còn mang theo ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật kiến trúc, nghề thủ công và văn hóa ẩm thực của quê hương mình. Qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy dần hòa quyện với văn hóa Việt và các cộng đồng cư dân khác, tạo nên diện mạo văn hóa đa dạng của Biên Hòa hôm nay. Nếu tính từ dấu mốc năm 1679, hành trình ấy đã kéo dài gần 350 năm.
3. CHÙA ÔNG, DẤU ẤN TÍN NGƯỠNG CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA
Được kiến tạo vào năm 1684, Chùa Ông là một trong những cơ sở tín ngưỡng của người Hoa có lịch sử lâu đời nhất tại Nam Bộ. Tên gọi Thất Phủ Cổ Miếu gắn với cộng đồng người Hoa và các nhóm đồng hương từ những phủ khác nhau. Người dân địa phương quen gọi nơi đây là Chùa Ông hoặc Miếu Quan Đế.
Không gian thờ tự chính gắn với Quan Thánh Đế Quân, tức Quan Công, một nhân vật lịch sử thời Tam Quốc được tôn kính trong văn hóa tín ngưỡng dân gian Hoa. Hình tượng Quan Công thường được gắn với những phẩm chất như trung nghĩa, chính trực, tín nghĩa và lòng trung thành. Đối với cộng đồng người Hoa, việc thờ phụng Quan Công không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn thể hiện những giá trị đạo đức được đề cao trong đời sống cộng đồng.
Về kiến trúc, Chùa Ông mang đậm phong cách truyền thống của các hội quán, miếu thờ người Hoa với những đường nét trang trí tinh xảo, màu sắc đặc trưng, các họa tiết rồng, phượng, hoa văn và những chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng. Mỗi góc kiến trúc, mỗi chi tiết trang trí đều có thể trở thành một chủ đề khám phá thú vị đối với những người yêu thích lịch sử, mỹ thuật, nhiếp ảnh và thiết kế thị giác.
Năm 2001, Chùa Ông được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Đặc biệt, ngôi miếu ngày nay không chỉ là không gian tín ngưỡng riêng của cộng đồng người Hoa mà còn là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của đông đảo người dân Việt Nam và các cộng đồng cư dân tại Đồng Nai.
4. LỄ HỘI CHÙA ÔNG, KHI DI SẢN SỐNG TRONG ĐỜI SỐNG CỘNG ĐỒNG
Một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất gắn với Chùa Ông chính là Lễ hội truyền thống Chùa Ông, thường được tổ chức từ ngày mùng 10 đến ngày 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là dịp để cộng đồng người Hoa, người Việt và đông đảo người dân từ nhiều nơi cùng trở về chiêm bái, tưởng nhớ các bậc tiền hiền, cầu mong bình an, may mắn và một năm mới thuận lợi.
Lễ hội không chỉ có những nghi thức tín ngưỡng trang nghiêm mà còn mang đến không khí sinh hoạt văn hóa cộng đồng rất đặc sắc. Trong những ngày diễn ra lễ hội, người tham dự có thể bắt gặp nhiều hoạt động như:
● Lễ nghinh thần, rước và nghinh đón các vị thần theo nghi thức truyền thống.
● Lễ cúng Quan Thánh Đế Quân, thể hiện lòng thành kính đối với vị thần được thờ phụng tại miếu.
● Biểu diễn lân – sư – rồng, tạo nên không khí lễ hội rộn ràng, đầy màu sắc.
● Biểu diễn võ thuật và nghệ thuật tuồng truyền thống.
● Giao lưu thư pháp Việt – Hoa, thể hiện sự giao thoa ngôn ngữ và nghệ thuật.
● Nghi thức thả hoa đăng, thả phúc khí cầu cùng những hoạt động văn hóa tín ngưỡng khác.
Điều đặc biệt là lễ hội không chỉ thu hút cộng đồng người Hoa mà còn có sự tham gia của đông đảo người Việt và du khách. Đây chính là biểu hiện sinh động của quá trình giao lưu, tiếp biến và cộng cư văn hóa qua nhiều thế hệ.
Năm 2023, Lễ hội truyền thống Chùa Ông chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3440/QĐ-
BVHTTDL ngày 10/11/2023. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần đoàn kết cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
5. VĂN HÓA KHÔNG CHỈ NẰM TRONG NHỮNG NGÔI MIẾU CỔ
Nhưng văn hóa người Hoa ở Biên Hòa không chỉ nằm trong những ngôi miếu cổ. Dấu ấn ấy còn hiện diện trong những khu phố buôn bán lâu đời, những làng nghề truyền thống, trong nếp sinh hoạt của các gia đình và đặc biệt là trong văn hóa ẩm thực địa phương.
Có thể bắt gặp những món ăn mang phong vị người Hoa như hủ tiếu, mì vịt tiềm, hoành thánh, há cảo, xíu mại, vịt tiềm thuốc Bắc hay những món chè truyền thống. Qua nhiều thế hệ, những món ăn ấy đã hòa quyện với khẩu vị và đời sống người dân địa phương, trở thành một phần quen thuộc trong bức tranh ẩm thực Biên Hòa.
Điều thú vị là lịch sử không chỉ nằm trong sách vở. Lịch sử vẫn đang sống trong những mái ngói cổ, những cửa hiệu lâu đời, những món ăn gia truyền và trong chính đời sống của cộng đồng cư dân hôm nay.
6. KHI NGƯỜI TRẺ KỂ CHUYỆN DI SẢN BẰNG ỐNG KÍNH
Với sinh viên ngành Truyền thông đa phương tiện, đây không đơn thuần là một chuyến tham quan. Đây còn là cơ hội để học cách kể chuyện bằng hình ảnh.
Một góc mái ngói có thể kể về nghệ thuật kiến trúc. Một bức phù điêu có thể mở ra câu chuyện về văn hóa và tín ngưỡng. Một đoàn lân sư rồng trong ngày hội có thể ghi lại sức sống của văn hóa truyền thống. Một hàng quán lâu đời có thể kể về hành trình lập nghiệp của một gia đình. Một món ăn quen thuộc có thể đưa chúng ta trở về với ký ức của nhiều thế hệ.
Các bạn có thể đến đây với chiếc máy ảnh, điện thoại, máy quay và quan trọng hơn cả là một ánh nhìn thật tinh tế. Hãy thử quan sát những điều mà đôi khi chúng ta vẫn đi ngang qua mỗi ngày nhưng chưa từng dừng lại để cảm nhận.
Bởi người làm truyền thông không chỉ cần biết tạo ra những hình ảnh đẹp, mà còn cần biết tìm kiếm ý nghĩa phía sau hình ảnh ấy, biết trân trọng văn hóa, hiểu câu chuyện của cộng đồng và truyền tải những giá trị đó đến với công chúng bằng ngôn ngữ sáng tạo của mình.
7. THE LENS STORY, MỖI KHUNG HÌNH LÀ MỘT CÂU CHUYỆN
Và đó cũng chính là tinh thần mà THE LENS STORY mong muốn lan tỏa. Thông qua cuộc thi, hy vọng các bạn sẽ có cơ hội khám phá những góc nhìn mới, thử sức với khả năng sáng tạo, kể những câu chuyện bằng hình ảnh và lưu giữ những khoảnh khắc đáng nhớ tại các không gian văn hóa của quê hương.
Đừng chỉ đến Chùa Ông để có một bộ ảnh đẹp. Hãy đến để tìm hiểu, để cảm nhận, để quan sát và để kể một câu chuyện của riêng mình. Biết đâu, trong một góc sân rợp bóng cây, một
mái ngói cổ kính, một chi tiết chạm khắc tinh xảo, một nghi thức tín ngưỡng hay một khoảnh khắc đời thường, các bạn sẽ tìm thấy câu chuyện xứng đáng nhất để đưa vào ống kính.
8. LƯU GIỮ VĂN HÓA, LAN TỎA NHỮNG ĐIỀU ĐẸP ĐẼ
Mong rằng THE LENS STORY sẽ không chỉ mang đến cho các bạn những tác phẩm đẹp, mà còn là hành trình để mỗi sinh viên thêm yêu vùng đất mình đang sống, thêm trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống và trưởng thành hơn trong hành trình trở thành những người làm truyền thông sáng tạo, có chiều sâu và trách nhiệm với cộng đồng.
Hãy để ống kính kể câu chuyện, và để mỗi khung hình trở thành một cách lưu giữ văn hóa! ❤️