Giữa hai nhánh sông Đồng Nai, nơi chân cầu Ghềnh in bóng xuống mặt nước, có một ngôi chùa mà người Biên Hòa gọi bằng ba cái tên: Đại Giác cổ tự, chùa Tượng và chùa Phật Lớn. Mỗi cái tên là một lớp chuyện kể: có nhà sư đi mở đất, có nàng công chúa lánh nạn, có cả những chú voi dậm nền. Hơn ba thế kỷ qua, ngôi chùa vẫn đứng đó bên dòng sông, chờ người trẻ đến lắng nghe và kể tiếp bằng ống kính.
1. TỪ THƯƠNG CẢNG SẦM UẤT ĐẾN MÁI CHÙA BÊN SÔNG
Cuối thế kỷ XVII, Cù Lao Phố là thương cảng nhộn nhịp bậc nhất xứ Đàng Trong. Thuyền buôn từ nhiều nơi cập bến, phố xá mọc lên dọc bờ sông. Người tứ xứ đến đây lập nghiệp mang theo cả niềm tin tâm linh, và những mái chùa đầu tiên của vùng đất mới ra đời từ đó.
Theo các tài liệu Phật giáo địa phương, chùa Đại Giác do thiền sư Thành Đẳng khai sơn. Ông thuộc dòng Lâm Tế, cùng các bạn đồng môn từ miền Trung vào Đồng Nai hoằng hóa. Ban đầu chùa chỉ là một ngôi nhà nhỏ cột gỗ, vách ván, lợp ngói âm dương. Đại Giác thường được nhắc đến cùng chùa Bửu Phong và chùa Long Thiền như những ngôi chùa có niên đại sớm nhất ở Đồng Nai, gắn với bước chân Nam tiến của người Việt.
2. NÀNG CÔNG CHÚA, CHÚ VOI VÀ PHO TƯỢNG PHẬT LỚN
Vào thời chúa Nguyễn Ánh dựng cơ sở ở Biên Hòa – Gia Định để chống Tây Sơn, tương truyền công chúa Nguyễn Thị Ngọc Anh từng đến nương náu ở chùa. Khi ấy thiền sư Tổ Ấn – Mật Hoằng đang trụ trì.
Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long. Nhớ ơn xưa, nhà vua cho quan quân địa phương đưa thợ đến xây lại chùa, và đưa cả voi đến chở đất, dậm nền. Từ đó dân gian gọi chùa là chùa Tượng, tức chùa Voi. Nhà vua còn cúng một pho tượng Phật A Di Đà bằng gỗ mít cao 2,25 mét. Vì pho tượng lớn hiếm có ấy, người dân quen gọi là chùa Phật Lớn. Pho tượng đến nay vẫn được thờ trên cao trong chánh điện. Năm 1820, dưới triều Minh Mạng, chùa lại được tu sửa.
3. QUA LŨ LỤT VÀ THỜI GIAN
Năm 1952, một trận lũ lớn khiến chùa xuống cấp nghiêm trọng. Cuối thập niên 1950, nhà chùa cùng bà con trong vùng dựng lại toàn bộ công trình theo lối kiến trúc cổ, nhưng dùng vật liệu mới: tường gạch, cột bê tông, mái ngói vảy cá. Diện mạo chùa ngày nay hình thành từ đợt trùng tu ấy.
Ngày 28/9/1990, chùa Đại Giác được xếp hạng di tích lịch sử – nghệ thuật cấp quốc gia.
4. NHỮNG CHI TIẾT CHỜ ĐƯỢC NHÌN THẤY
Chùa nằm trong khuôn viên khoảng 3.000 m², bố cục hình chữ “tam” với ba dãy nhà ngang nối nhau. Sân trước có cây bồ đề trồng từ năm 1939 tỏa bóng rộng và tượng Quan Âm Nam Hải đứng trên tòa sen. Trong chánh điện, ngoài pho tượng A Di Đà, còn có một giàn đèn Dược Sư gồm 49 ngọn đèn nhỏ và 49 tượng Phật gỗ, chân giàn chạm trổ tinh xảo. Đây là chi tiết rất đáng để ống kính dừng lại.
5. GỬI NHỮNG NGƯỜI CẦM MÁY
Ở Đại Giác, câu chuyện nằm trong những điều nhỏ: ánh nắng xiên qua tán bồ đề rơi trên bậc thềm, một ngọn đèn dầu lung linh trên giàn Dược Sư, bóng mái chùa soi xuống mặt sông lúc chiều xuống. Bạn có thể đặt pho tượng gỗ lớn bên cạnh dáng một người đang lặng lẽ thắp hương, để người xem cảm nhận được tầm vóc của pho tượng và sự tĩnh lặng của không gian.
Với hạng mục Bộ ảnh, hãy thử kể hành trình ba cái tên của ngôi chùa: từ dòng sông, thương cảng xưa, đến pho tượng Phật Lớn. Hoặc đơn giản hơn: một ngày ở chùa từ tiếng chuông sớm đến lúc đèn thắp lên.
6. THE LENS STORY – MỖI KHUNG HÌNH LÀ MỘT LỚP THỜI GIAN
Cù Lao Phố hôm nay không còn tàu buôn tấp nập, nhưng những gì còn lại vẫn đủ để kể một câu chuyện dài về vùng đất. Mỗi bức ảnh các bạn gửi đến The Lens Story 2026 trong đợt nhận bài từ 20/11 đến 30/11/2026 sẽ là một trang mới trong câu chuyện ấy. Đó là trang viết bằng ánh sáng, bằng góc nhìn của người trẻ Lạc Hồng về ngôi cổ tự bên dòng Đồng Nai.