Người Biên Hòa có nhiều cách gọi cùng một tòa thành: Thành Cựu, Thành Biên Hòa, Thành Xăng Đá, Thành Kèn. Mỗi cái tên ra đời trong một thời điểm khác nhau, mang dấu vết của một triều đại, một cuộc chiến, một âm thanh. Đi qua từng cái tên là đi qua hơn hai thế kỷ của tòa thành đá ong duy nhất còn sót lại ở Nam Bộ.
1. THÀNH CỰU – NHỮNG VÒNG THÀNH ĐẦU TIÊN
Năm Gia Long thứ 15 (1816), lỵ sở của trấn Biên Hòa được dời về khu gò đồi thấp ở thôn Bàn Lân, gần bờ sông Đồng Nai. Theo chính sử nhà Nguyễn, năm 1834, dưới triều Minh Mạng, tại đây đắp lên một tòa thành đất có bốn cửa, có hào bao quanh và cầu đá bắc qua hào. Người dân gọi đó là Thành Cựu.
2. THÀNH BIÊN HÒA – KHI ĐÁ ONG THAY CHO ĐẤT
Năm Minh Mạng thứ 18 (1837), tòa thành được xây lại bằng đá ong đỏ và đổi tên là thành Biên Hòa. Đá ong là thứ vật liệu rất riêng của miền Đông Nam Bộ: màu đỏ nâu, bề mặt lỗ chỗ như tổ ong, càng gặp nắng gió càng rắn chắc. Đến hôm nay, một số mảng tường đá ong từ thời ấy vẫn còn, đan xen với lớp gạch thẻ của những đợt tu sửa về sau.
3. THÀNH XĂNG ĐÁ VÀ THÀNH KÈN – NHỮNG CÁI TÊN SINH RA TỪ CHIẾN TRANH
Năm 1861, quân Pháp đánh chiếm Biên Hòa. Họ xây dựng lại tòa thành làm nơi đóng quân, thu hẹp chỉ còn khoảng một phần tám diện tích cũ, và gọi là thành Soldat. Người dân đọc chệch thành “Xăng Đá”.
Mỗi sáng, lính Pháp thổi kèn báo thức, tiếng kèn vang khắp một vùng. Từ âm thanh ấy, người dân đặt cho tòa thành cái tên dân dã mà đến nay vẫn quen gọi nhất: Thành Kèn. Bên trong khuôn viên còn hai biệt thự kiểu Pháp xây đầu thế kỷ XX. Đó vừa là nơi ở của người Pháp, vừa là nơi giam giữ, tra khảo những người yêu nước.
4. THÀNH CỔ BIÊN HÒA – CÁI TÊN CỦA HÔM NAY
Sau năm 1975, khu thành được dùng làm cơ quan, kho bãi. Năm 2001, để mở đường nội ô, một số hạng mục như lô cốt và một phần vòng thành bị phá bỏ. Năm 2008, tòa thành được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Đến năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia với tên gọi Thành cổ Biên Hòa.
Ngày nay, vòng thành đá ong bao quanh một khuôn viên chừng một hecta trên đường Phan Chu Trinh. Từ một tòa thành rộng lớn của nhà Nguyễn, chỉ còn lại một khoảng nhỏ giữa phố thị. Nhưng chính sự nhỏ bé ấy khiến những gì còn lại càng trở nên quý giá.
5. GỬI NHỮNG NGƯỜI CẦM MÁY
Bốn cái tên là bốn gợi ý cho một bộ ảnh. Thành Cựu: tìm những gò đất, những bậc thềm, dấu vết của địa hình xưa. Thành Biên Hòa: tiến thật gần mặt đá ong, để ánh nắng xiên làm nổi từng lỗ đá, từng vệt rêu. Thành Kèn: kể bằng âm thanh mà không cần tiếng, như một khoảng sân vắng lúc bình minh, một khung cửa biệt thự Pháp, một vệt sáng rơi qua song sắt. Thành cổ Biên Hòa hôm nay: đặt bức tường đá ong cạnh dòng xe cộ, quán cà phê, những người qua lại mà không ngoảnh nhìn.
Một gợi ý khác là ghép ảnh xưa với ảnh nay. Nếu tìm được tư liệu cũ về thành Biên Hòa, hãy thử đứng đúng góc ấy để chụp lại, cho người xem thấy thời gian đã đi qua nơi này như thế nào.
6. THE LENS STORY – ĐẶT CHO TÒA THÀNH MỘT CÁI TÊN MỚI
Mỗi thế hệ đã để lại cho tòa thành một cái tên. Có lẽ thế hệ của các bạn sẽ không cần đặt thêm tên nữa, mà gửi lại những khung hình để người sau còn biết Thành Kèn đã từng đứng đó, giữa lòng Biên Hòa, vào năm 2026. Hãy gửi tác phẩm của bạn đến The Lens Story 2026 trong đợt nhận bài từ 20/11 đến 30/11/2026.